BM edevlet Raporunda 80.inciyiz!

Birleşmiş Milletlerin UNPAN (United Nations Public Administration Network) birimi 2 yılda bir dünyada e-devletin gelişimini ölçen kapsamlı bir rapor yayınlar. İndeks ülke yönetimin kamu hizmetlerinin bilgi teknolojileri ile sunumunda kapasitesini ve istekliliğini ölçemeye çalışıyor. Rapor, e-devlet indeksi yanında bu indeksi oluşturan online hizmetler, telekom altyapı ve insani sermaye indekslerini, bilgi toplumuna yönelik olarak e-katılım indeksini ve çevre konularındaki çevrim içi çabaları ölçen çevre indeksini yayınlıyor. Tüm indeksler normalize edilerek 0-1 arasına çekiliyor. e-devlet indeksinin sıralaması ise e-devlet sıralaması olarak yayınlanıyor. Biz bu yazıda son raporun kısa bir özetini vermeye çalışacağız.

Ülkemiz genelde dünya ortalamasının biraz üstünde kalıyor ve sıralamada mehter usulü ileri geri oynuyor. 2003-2012 arasında indeksimiz şöyle değişmiş: .506, .4892, .496, .4834, .478, .5281. İndeksi oluşturan parametreler ve ağırlıklar da oynamalar oluyor doğal olarak. Son 4 raporda 56, 76, 69 ve 80. sırada oynadık. 2010 da .478 olan index .5281′e çıktı ama biz 69 dan 80′e düştük: başkaları bizden daha hızlı gelişti. İndeksin mutlak bir anlamı olmadığını, sadece göreceli konumu ölçmeyi hedeflediğini belirtmek isteriz. Dünya ortalaması da .441 den .4882 ye çıktı. Raporu hazırlayanlar, Türkiye’yi Batı Asya dedikleri orta-doğu körfez ülkeleri arasına koymuşlar. Ülkeler ve sıra şöyle: İsrail, BAE, Bahreyn, Saudi A., G. Kıbrıs, Katar, Umman, Gürcistan, Türkiye, Lübnan, Ermenistan, Azerbaycan, Ürdün, Suriye, Irak ve Yemen. Bölgenin ortalaması 0.5547. Biz bölge içinde 10/17 sıradayız ve ortalamanın altındayız. Bölge ortalamalarına baktığımızda Kuzey (.8559) ve Güney (.5507) Amerika, Kuzey (.8046), Batı (.8142), Güney (.6574) ve Doğu (.6333) Avrupa, Doğu Asya (.6344) ortalamasının altındayız. Tüm Avrupa kıtasında bizden daha sonra gelen tek ülke Arnavutluk, .5262 ile 86. sırada. Bizden önde olan ülkeler arasında, Avrupa ve Batı Asya dışında Kazakistan, Malezya, Urugay, Meksika, Arjantin, Brezilya, , Panama, Venezuella, El Salvador, Mogalistan, Costa Rica ve Çin’i sayabiliriz.
Listenin ilk onu ise: Güney Kore, Hollanda, İngiltere, Danimarka, ABD, Fransa, İsveç, Norveç, Finlandiya ve Singapur var.

Ana indeks 3 alt indeksin ortalaması olarak hesaplanıyor. Alt indeksler 0 ile 1 arasında ve en yüksek muhakkak bir oluyor. Yani bir ölçek değişimi yapılıyor. Alt indeks hesaplanmasında önce ham indeks bulunuyor, bu istatistikteki normal dağılımın z-değerlerine aktarılıp, sonra en düşüğü 0 en büyüğü 1 olacak şekilde ölçekleniyor. Alt indeksler çevrim içi hizmetler, telekom altyapısı ve insani sermaye olarak seçilmiş.

Türkiye’nin .5281 olan indeksi çevrim içi (.4641), telekom altyapısı (.3478) ve insani sermaye (.7726) indeksinin ağırlıklı ortalamasıdır.

Çevrim içi indeksi e-devletin 4 aşamasını (Başlangıç, Zenginleştirilmiş, operasyonel ve bütünleşik; emerging, enhanced, transactional, connected) ölçmeye çalışan bir anketin Birleşmiş Milletler tarafından doldurulup değerlendirmesi, 0-1 aralıga aktarılması, 7%, 24%, 30%, 39% yüzdeleri değerlendirilmesi sonucunda elde ham değer elde ediliyor. Türkiye (1.00, .62, .23, .30) ile .41 ham puan ve .4641 indeksle bunda 80. sırada. Bu değerle dünya ortalamasının altında. Amerika, Asya ve Avrupa kıta ortalamaların altında, ve gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ortalamalarının altında.

Telekom Altayıpısı ise I.T.U dan sağlanan 5 göstergeye dayanıyor: her (yüz) kişiye düşen internet kullanıcısı, sabit telefon, GSM abonesi, sabit hat internet abonesi, ve sabit geniş bant sayısının, önce z-değerlerinin bulunması, her ülke için ortalamasının bulunması, ve ülke ortalamalarının 0-1 aralığına aktarılması ile elde edilmiştir. Türkiye için bu 5 gösterge: 23.00, 28.47, 118.66, 5.80 ve 8.06′dir. Türkiye’nin telekom altayapı indeksi .3478 ve Türkiye, büyük bir tesadüfte 80. olmuştur. Bu değerle, dünya ortalaması olan .3245′i geçmiş sadece Avrupa Ve Amerika kıta ortalamalarının ve gelişmiş ülkeler ortalamasının altında kalmıştır.

İnsani sermaye indeksi 2 göstergeye dayanmaktadır: yetişkinlerin okur-yazarlık oranı ile ilköğretim, orta öğretim ve yüksek öğrenimi kapsayan okullaşma oranıdır. Veriler, öncelik sırasıyla UNESCO, UNDP, UNICEF ve Dünya Bankası kaynaklıdır. Her ülke için bu 2 gösterge önce z-değerlere aktarılmış, 2/3 okur-yazarlık, 1/3 okullaşma ile ham ortalama bulunumus, sonra da ülke ham ortalamaları 0-1 aralığına taşınmıştır. Türkiye için okur-yazarlık .9082, okullaşma ise .7410 alınmış ve insani sermeye indeksi 0.7726 bulunmuştur. Bu değerle Türkiye 107. sıradadır. Bu değerle, dünya ortalaması olan .7173′u aşmış, Asya (.7278), Afrika (.5034) ve Gelişmekte olan ülkeler ortalamasını aşmıştır.

E-devlet indeksine girmeyen 2 indeks ayrıca hesaplanmıştır: E-katılım ve çevresel indeks. Çevrimiçi hizmetler anketi sırasında, özellikle 4. aşama (connected, bütünleşik) e-devlet webleri bilgi paylaşımı, etkileşim ve karar süreçlerine katılım açısından da değerlendirilmiş; ortaya çıkan ham değerler 0-1 aralığına aktarılmıştır. Bu değerlendirme sonucunda ortaya 32 farklı değer çıkmış ve sıralamada Türkiye 0.05 değer ile 30. gruba düşmüştür. İlk 29 grupta 127 ülke vardır. Bu indekste ilk 10 ülke Hollanda (1.00), Güney Kore, Kazakistan, Singapur, İngiltere, ABD, İsrail, Avustrulya, ve Almanya’dır (.7632). Türkiye’nin içinde bulunduğu grupta 10 üye var: Cezayir, Kenya, Saint Kitts and Nevis, Sierra Leone, Swazilend, Togo, Cuba, Guniea-Bssau, Türkiye, Vanuatu. 29. grupta Somali, Sudan, Uganda, Romanya, Bengladeş var.

Çevre konunda bilgilerin yayılmasını, etkileşimini, bir başka deyişle e-devletin çevre boyutunu ölçen Çevre indeksinde göreceli olarak Türkiye iyi konumda: Almanya, Güney Kore, Singapur ve ABD’nin 1:00 ile en başta oluduğu bu indekste Türkiye .8235 ile 28. sırada.

Rapor esas olarak 6 bölüm ve tablolardan oluşuyor. 1. Bölüm, e-devlet sıralamasını bölge ve gruplar için inceliyor: “World e-government rankings”.
2. Bölüm çevrimiçi hizmet sunumundaki gelişmeyi inceliyor: “Progress in online service delivery”. 3. Bölümde e-devlet hizmetlerin bütünleşik bir şekilde tek merkezden verilmesi, tüm hizmetlerin uyumlaştırılması konusu inceleniyor: “Taking a whole-of-government approach”. 4. Bölümde, hizmetlerin farklı kanllardan sunulması, mobil hizmetlerin gelişimi inceleniyor: “Supporting multichannel service delivery”. Bu bölümde UYAP üzeriden dava bilgilerin SMS ile ulaştırılması başarılı bir örnek olarak anlatılıyor. 5.Bölümde Sayısal Bölünmeyi yok etmek, desteğe gereksinim duyan toplum kesimlerine ulaşmanın yolları inceleniyor: “Bridging the digital divide by reaching out to vulnerable populations”. Weblerinde fakir, okuma yazma bilmeyen, yaşlı, görme özürlü, göçmen, kadın ve gençlere yönelik gruplara hizmet veren ülkeler listesinde Türkiye yok. 6. Bölümde ise kullanıcı tarafı inceleniyor ve talebi artırmak ne yapılabilir tartışılıyor: “Expanding usage to realize the full benefits of e-government”. Weblerinde “Bizi facebook ve twitter’de takip edin” linkine bakmışlar ve Türkiye’de bulamamışlar.

Bilgi Toplumu, E-devlet, Demokrasi konularında meraklılara raporu öneririm.
Tablolar Eki. Raporun tamamını yada bölümlerine UNPAN Webi veya akgul.bilkent.edu.tr adresinden ulaşabilirsiniz.